TIÐINDI     SOSIALURIN

Berlinmúrurin skilti europearar í 28 ár

Í 28 ár stóð Berlinmúrurin uppi sum súmbolið uppá tað kalda kríggið og býtið av tí demokratiska og kommunistiska Europa. Leygardagin 9. november eru tað 30 ár síðan, Berlinmúrurin fall, og fallið var byrjanin til endan av kalda krígnum. Vit fara her at tríva í nøkur søgulig viðurskifti fyri at skilja, hví Berlinmúrurin yvirhøvur bleiv bygdur í 1961

Her síggjast glaðir berlinarar á Berlinmúrinum, beint aftaná DDR-stýrið hevur latið upp fyri markinum millum eystur og vestur (Mynd: Claus Bjørn Larsen/Ritzau Scanpix)



Aftaná seinna verðinskríggj í 1945 verður tað sundurbumbaða Týskland býtt millum tey fýra stórveldini USA, England, Frankaríki og Sovjetsamveldið. Eingilskmenn fáa meginpartin av Norðurtýsklandi, amerikanarar fáa stóran part av Suðurtýsklandi, meðan fransmenn fáa vestara partin av Suðurtýsklandi. Hesar tríggjar zonurnar eru tað, sum seinni blívur til Vesturtýskland (BRD). Sovjetsamveldið, sum er kommunistiskt, fær so eystara partin av Týsklandi, sum seinni verður til Eysturtýskland (DDR). 

Býtið millum stórveldini hevur við sær, at tann kulturelt kendi risabýurin Berlin nú liggur langt inni í tí russiska sektorinum. Av psykologiskum grundum góðtaka vestanveldini ikki, at Berlin skal blíva ein partur av eystursektorinum við russiska Josef Stalin sum forseta. Við Churchill og Truman á odda krevja vestanveldini á toppfundi í Potsdam, at Berlin skal blíva eitt serligt øki í russiska sektorinum.

Teir koma til loysnina, at Berlin eisini skal býtast sundur í fýra partar millum tey fýra stórveldini. Vestanveldini fáa hvør sín fjórðing, og Sovjet varðveitir valdið í eystara partinum av Berlin.

Stalin er so mikið snildur, at hann aftur fyri krevur, at markið til sovjetska sektorin av Týsklandi skal flytast eitt sindur vestureftir. Tí rykkir hann inn í Harzen, sum liggur mitt í Týsklandi, og harvið verður støddin á sovjetska sektorinum víðkað nakað.

Við tíðini verður amerikanski, franski og eingilski parturin av Berlin umtalaður sum Vesturberlin, og sovjetski parturin verður kallaður Eysturberlin.

Hvør sítt gjaldoyra

Teir tríggir sektorarnir hjá fransmonnum, amerikumonnum og eingilskmonnum byrja so við og við at samstarva. Í 1948 kemur ein valutareformur, soleiðis at sama gjaldoyra verður galdandi í hesum trimum sektorunum - nevniliga D-markurin.

Frá sovjettiskari síðu er tað ikki talan um at lata hendan fjórða sektorin í Týsklandi samstarva við hinar tríggjar partarnar. Og teir vilja so slett ikki viðurkenna D-markin, sum ikki passar til kommunistisku skipanina hjá Sovjet. Teir vilja hava sítt egna gjaldoyra, og hetta verður til ostmarkin, sum hevur nógv lægri relt virði enn D-markurin.

Valutareformurin býtir Týskland økonomiskt og politiskt í tveir partar, og her frá byrja trupulleikarnir partanna millum veruliga at vísa seg. 

Stríðið harðnar og luftbrúgvin kemur

Stalin byrjar at angra, at hann gav vestanveldunum hvør sín part av Berlin. Hann vil hava tamarhald á øllum Berlin sjálvur og roynir tí at fáa vestanveldini at uppgeva býin onkursvegna. Berlin verður skjótt karmur um nógvan ófrið, og eitt ótroyttiligt innanhýsis stríð millum vestanveldini og eystanveldið byrjar nú av álvara.                               

Ein summarmorgun í 1948 verða allar forsýningslinjur til Vesturberlin stongdar, soleiðis at hvørki lastbilar ella tok sleppa gjøgnum Eysturtýskland og inn í Vesturberlin við teimum vørunum, sum vesturberlinarum tørvar. Vesturberlin plagar annars at fáa sínar forsýningar frá býum sum Hamburg, Frankfurt og München, sum allir eru í Vesturtýsklandi. Við hesum átakinum roynir Stalin at minka um lívsgóðskuna hjá vesturberlinarum.

Men vestanveldini svara aftur við einari heilt ótrúligari loysn. Tey innføra eina sokallaða luftbrúgv, soleiðis at forsýningarnar koma inn í Vesturberlin við flogførum heldur enn við bil- og tokferðslu. Øll tøk flogfør verða útkommanderað og stationerað í teimum trimum býunum Hamburg, Frankfurt og München. Úrslitið er, at vesturberlinararnir fáa sínar vørur hvønn einasta dag við flogførum, sum lenda triðja hvørt minutt í Vesturberlin. 

Luftbrúgvin kemur óvart á Stalin. Men hann uggar seg við tankanum, at hetta allarhelst bara er ein fyribils loysn, tí tað kostar í dýrum dómum at flúgva soleiðis dagliga. Hann roknar við, at tað bara er ein spurningur um tíð, áðrenn luftbrúgvin verður søga. Men vestanveldini eru treisk og sinnað at gjalda fyri luftbrúnna. 

Aftaná 9 mánaðir viðurkennir Stalin, at luftbrúgvin ikki verður uppgivin av vestanveldunum, og tí ger hann av at steðga forsýningsblokaduni og lata upp fyri forsýningslinjunum aftur. Harvið verður luftbrúgvin søga í 1949, og royndin hjá Stalin at kvala Vesturberlin miseydnast.

Stutt aftaná sama ár skipar tann sovjettiski sektorurin seg sum ein stat og kallar seg fyri Deutsche Demokratische Republik (DDR), og samstundis skipa vestursektorarnir seg sum Bundesrepublik Deutschland (BRD).

Tað loysti seg at búgva í Vesturberlin

Við egnum gjaldoyra og stórari framgongd verður Vesturtýskland skjótt aftur ein av heimsins sterkastu búskapum. Eingin býur í heiminum um hesa tíðina hevur so nógv vøruútboð sum Vesturberlin. Býurin blomstrar, og her trívast allar tær størstu av heimsins fyritøkum.

Virgar T. Dalsgaard hevur verið í Berlin ótaldar ferðir og kennir søguna um Berlinmúrin sum sín egna buksulumma. Hann greiðir soleiðis frá:

- Vesturberlin blívur direkta eitt útstillingarvindeyga fyri vesturheimin. Býurin verður brúktur sum ein sýnisgluggi fyri at vísa kommunistunum, hvat vestanveldini kunnu prestera. Endamálið er at fáa eysturberlinararnar at síggja og øvunda tann fantastiska vælstandin vestanfyri.

- Kurfürstendamm, sum var høvuðsgøtan í Vesturberlin í 50’unum, var flottari enn Champs Elysees í París, sum annars var roknað sum mest eleganta gøtan í verðini, fortelur Virgar T. Dalsgaard.

Fólk stórtrívast í Vesturberlin, og hetta er ikki av tilvild.

- Mann hevði av politiskum grundum gjørt viðurskiftini í Vesturberlin so lukrativ uppá allar mátar, at tað loysti seg at vera har. Vesturberlinarar fáa ótrúligar skattafyrimunir og gjalda lægri skatt enn aðrir vesturtýskarar, og mann syrgir fyri, at forsýningarnar altíð eru optimalar og væl bíligari enn í Vesturtýsklandi. Mann var uppá allar mátar forkelaður í Vesturberlin, sigur Virgar T. Dalsgaard.

Eysturtýskarar flýggja til vælstandin

Kontrasturin frá Vesturtýsklandi og Vesturberlin er stórur samanborin við kommunistiska Eysturtýskland og Eysturberlin. Har er onki blómandi handilslív, og eysturtýskarar hava bara tær brúksvørur, teimum tørvar.

- Har er bara eitt slag av sápu og eitt slag av tannkremi. Tað sama við møblum. Tað var funktionelt, men tað var bara ikki møguleiki at variera nakað sum helst, tí har var einki úrval. Alt skuldi vera, sum kommunistiski flokkurin í DDR hevði avgjørt, sigur Virgar T. Dalsgaard.

Fólkið eystanfyri er væl vitandi um, at livistøðið í Vesturtýsklandi er himmalhøgt í mun til í Eysturtýsklandi. Nógvir eysturtýskarar gera uppreistur gjøgnum 50'ini, og alsamt fleiri byrja at ræðast tankan um at búgva í einum kommunistiskum og ikki-demokratiskum samfelag. Tí byrja fleiri at flýggja úr Eysturtýsklandi til Vesturtýsklands. Tað gera tey gjøgnum Vesturberlin, har tað enn er møguligt at ferðast frítt millum eyst og vest við flogfari.

Samstundis sum fólk flýggja frá kommunistiska og ódemokratiska stýrinum, byrja eysturtýskarar at síggja ein møguleika at útnytta systemið í báðum landspørtunum.

Hóast Eysturtýskland fyri fleiri ikki er so lokkandi, so er systemið í ein vissan mun lokkandi allíkavæl. Kommunistiski staturin betalir nevniliga bæði fyri útbúgving, lærubøkur og lestraríbúð.

- Í somu løtu sum eysturberlinarar fáa sína akademisku útbúgving, so taka summir tokið til Vesturberlin og flýggja til Vesturtýsklands. Har fær mann einar sjey ferðir so góða løn í mun til tað, mann hevði fingið í Eysturtýsklandi, fortelur Virgar T. Dalsgaard.

Tað verður mett, at næstan 3 milliónir týskarar flýggja úr DDR til Vesturberlin frá 1949, til Berlinmúrurin verður bygdur í 1961.

1961: Múrurin verður bygdur

Eysturtýskararnir blíva greiðir yvir, at hendan gongdin kann ikki blíva við, tí teir missa øll tey ungu við hægri útbúgving. 

- Reelt byrjar DDR at blíva drenað fyri akademiska arbeiðskraft og fyri heilar, vísir Virgar Dalsgaard á.

Leiðarin í DDR, Walter Ulbricht, finnur tí eina loysn, soleiðis at DDR ikki endar í økonomiskum skrædli. Ulbricht syrgir fyri, at ein múrur verður bygdur, sum skilir Vesturberlin frá Eysturberlin og restini av DDR, soleiðis at tað nú verður ógjørligt hjá eysturberlinarum at flýggja vesturum. Sostatt verður Berlinmúrurin til veruleika náttina til hin 13. august 1961.

DDR kallaði múrin fyri ein "anti-fascistiskan verjumúr".

- Officielt siga teir, at teir vilja hindra fólki vestanífrá at koma við sínum perversu idéum til tað kommunistiska paradísið. Sannleikin er, at tað er akkurát øvugt. Teir vilja hindra sínum egna fólki at fara inn í Vesturberlin, fortelur Virgar Dalsgaard.

- Frá teirra sjónarhorni var tað logikkur at gera múrin. Tí um teir ikki gjørdu hann, so vildu teir fyrr ella seinni blíva drenaðir fyri øll vælútbúgvin og kvalifiserað fólk, sigur hann.

Sundurskiling og flýggjan

Nýggi Berlinmúrurin hevur við sær, at fleiri eysturberlinarar missa arbeiðið, tí teir arbeiða í Vesturberlin. Mururin skilir eisini vinfólk og familju sundur frá hvørjum øðrum. Tað verður mett, at umleið 1300 børn, sum vitjaðu t.d. ommur og abbar í Eysturberlin, ikki sluppu aftur til sína familju orsakað av múrinum. Fleiri teirra síggja ikki familju sína hinumegin aftur, fyrr enn múrurin fellur í 1989.

Berlinarar finna seg ikki í hesum múrinum og síggja hetta sum eitt álop á teirra frælsi. Tí eru tað nógv, sum taka sakina í egnar hendur og velja at flýggja yvirum múrin. Men tað er lívsfarligt at flýggja, tí vaktirnir hava fingið greið boð um at skjóta øll, sum royna tað. Tað verður mett, at fleiri enn 200 fólk lótu lív í royndini at flýggja frá kommunistiska DDR til frælsið í Vesturberlin. 

Tó so vóru tað fleiri, ið kláraðu at koma yvir við fantasifullum metodum. Summi gróvu eina tunnell undir múrin, og onnur komu yvirum við heimagjørdum luftballónum av ymsum slag. Fleiri flýddu eisini gjøgnum eitt kloakksystem. Men DDR uppdagaði so við og við tær ymsu flýggingarmetodurnar, og í takt við hetta verður múrurin dagførdur og effektiviseraður.

Borgarstjórin í Vesturberlin, Willy Brandt, fann seg ikki í, at DDR royndi at kvala Vesturberlin við hesum múrinum, og Brandt fekk tí sannført allar vesturtýskarar um, at mann skuldi styðja Berlin sum býi.

Týskarar eru misnøgdir

Í 70'unum byrjar gloppið millum Vestur- og Eysturtýskland at økjast. Fólk í Eysturtýsklandi eru sum heild sera ónøgd um viðurskiftini har í mun til í Vesturtýsklandi, har mann hevði væl fínari bilar og nógv hægri livistandard.

Í seinnu helvt av 80'unum verður misnøgdin til Berlinmúrin so mikið stór, at fólk í stóru býunum Leipzig og Dresden skipa fyri mótmælistiltøkum móti Erich Honecker, sum nú er leiðari í DDR.

- Fólk verða meira og meira aggressiv. Men tey eru tað uppá ein øgiliga siviliseraðan máta. Í Leipzig samlast tey øll á torginum aftaná arbeiðstíð fyri at mótmæla í stillum. Tey standa har uttan at siga so nógv, men tey vísa týðiliga sína ónøgd. Politistarnir eru maktarleysir, tí teir kunnu ikki gera nakað við fólk, sum standa still, greiðir Virgar T. Dalsgaard frá.

Múrurin verður søga

Í 1989 fjernar tað kommunistiska stýrið í Ungarn stikið, sum higartil hevði staðið á markinum millum Ungarn og Eysturríki. Fleiri DDR-borgarar eru um hetta mundið í Ungarn og halda feriu, og teir finna so út av, einki forðar teimum í at fara tvørtur um markið til tað demokratiska Eysturríki. Fleiri enn 60.000 DDR-borgarar fara á "feriu" og flýggja gjøgnum Ungarn í 1989. 

Erik Honnecker og hansara menn blíva desperatir, tí hetta kann ikki halda fram. Men teir kunnu heldur ikki tvinga ungararnar at steingja markið.

DDR ger av at linka krøvini fyri innferðarloyvið, soleiðis at øll kunnu ferðast frítt tvørtur um markið millum DDR og BRD, tí nú var trýstið frá misnøgdu borgarunum ógvuliga stórt. Hesi tíðindini skal DDR-politikarin Günter Schabowski bera á tíðindafundi hin 9. november 1989 fyri journalistum úr øllum heiminum.

Tá hann lesur boðini upp, verður hann bilsin, tí hann visti ikki framman undan, hvat stóð á pappírsarkinum, sum hann hevði fingið frá nýggja leiðaranum, Egon Krenz. Eingin skilir nakað, og so spyr ein journalistur, nær nýggja reglugerðin um innferðarloyvi kemur í gildi - tá svarar Schabowski: "Alt fyri eitt".

Týskarar trúgva ikki sínum egnu oyrum. Gøturnar fyllast beinanvegin við begeistraðum fólki framman fyri portrini við mørkini, og øll vilja vita, um hetta veruliga passar. Vaktirnir hava eingi boð um nýggju reglugerðina fingið, so teir vita ikki síni livandi ráð. Teir kunnu jú ikki loyva sær at skjóta eftir stóru mannamúgvuni, tí so verður tað eitt blóðbað, og hesi nógvu túsund fólkini kunnu lætt yvirmanna teir.

- Tað, sum hendi, var uppá nógvar mátar eitt mistak. DDR myndugleikarnir vóru øgiliga trýstir tá, men teir høvdu ikki ætlað at liberaliserað so nógv, sum tað bleiv til, sigur Virgar T. Dalsgaard.

Hurra!

Klokkan 23:30 sama kvøld hin 9. november 1989 yvirgevur DDR-stýrið seg og ger tað frítt hjá øllum fólkunum at fara um markið millum Vestur- og Eysturberlin. Fólk í túsundatali streyma inn í Vesturberlin, har tey lokalu standa klár at taka ímóti teimum við sjampagnu og blomstrum. Hendan náttin verður ein sonn veitsla, har týskarar hálsfevnast og gráta av gleði. Á sjálvum Berlinmúrinum standa túsundatals fólk og dansa fyri at njóta sína nýggju fríheit aftaná 28 ára kúgan.

- Eg sat við sjónvarpið alla ta náttina og fylgdi við. Eg havi aldrin upplivað nakað líknandi. Hatta er ein tann mest fantastiska løtan í mínum lívi. At Berlinmúrurin fall, er uttan iva tann størsta hendingin í europeiskari søgu aftan á 1945, sigur Virgar T. Dalsgaard. 

Týskarar í hópatali taka hereftir sjálvir initiativ til at oyðileggja tann nú óneyðuga múrin við hamara. Fáar dagar seinni verður stórur partur av Berlinmúrinum so oyðilagdur við bulldozarum. 

Eitt lítið ár seinni verður DDR søga. DDR letur seg uttan svørðslag útsletta sum stat, og tað samlaða Týskland, sum vit kenna tað í dag, sær dagsins ljós.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

MYNDIR OG MYNDATEKSTUR:

Nf/Nf-Nf/Ritzau Scanpix:

(Mynd: Nf/Nf-Nf/Ritzau Scanpix)

 

Berlin wall:

Eysturberlin sæst til vinstru, og høgrumegin er Vesturberlin

 

Dansa á múrinum:

Her síggjast glaðir berlinarar á Berlinmúrinum, beint aftaná DDR-stýrið hevur latið upp fyri markinum millum eystur og vestur (Mynd: Claus Bjørn Larsen/Ritzau Scanpix)

 

2 Berlinmúrurin:

Berlinarar royna at oyðileggja ein part av múrinum hin 11. november 1989 (Mynd: Lionel Cironneau/AP/Ritzau Scanpix)

Her síggjast glaðir berlinarar á Berlinmúrinum, beint aftaná DDR-stýrið hevur latið upp fyri markinum millum eystur og vestur (Mynd: Claus Bjørn Larsen/Ritzau Scanpix)

Eysturberlin sæst til vinstru, og høgrumegin er Vesturberlin

Berlinarar royna at oyðileggja ein part av múrinum hin 11. november 1989 (Mynd: Lionel Cironneau/AP/Ritzau Scanpix)

(Mynd: Nf/Nf-Nf/Ritzau Scanpix)