TIÐINDI     SOSIALURIN

Við russiskum undirgrundsmanni til Tjernobyl

Ungi havnamaðurin Andres Jacobsen vildi hava eina ektaða uppliving av Tjernobyl, og saman við einum norskum vinmanni fann hann fram til ein russara, ið kundi leiða teir gjøgnum skógin til Pripyat og kjarnorkuverkið Tjernobyl



Tað munnu vera tey allarfægstu, ið nakrantíð hava lagt ætlanir um at fara at vitja í Tjernobyl. Fleiri enn 30 ár eru liðin, síðan reaktor 4 á sovjettiska kjarnorkuverkinum uttan fyri Pripyat fór í luftina 26. apríl í 1986, og framvegis er økið avbyrgt. Í hugaheiminum hjá teimum flestu man Tjernobyl vera ein avtoftað, geislavirkin oyðimørk; eitt vandamikið øki langt burturi, har maskuklæddir hermenn í gummidraktum í tíð og ótíð patruljera við geiger-teljara og gera mátingar.

Ungi havnamaðurin Andres Jacobsen megnaði í oktober í fjør saman við norska vinmanninum Christoffer og við hjálp frá einum russara at sníkja seg inn í huldubýin Pripyat, ið liggur við síðuna av kjarnorkuverkinum í Tjernobyl. Hann vildi síggja staðið við egnum eygum.

- Eg havi altíð hoyrt nógv um hatta staðið, og eg havi altíð verið hugtikin av tí. Ikki júst tekniska aspektinum av vanlukkuni, men meira av fólkunum. Tað, sum fólk máttu ofra fyri at fáa skil á støðuni har. Og so er tað eisini tað, at hatta er ikki nakað, sum tú fert til. Tú kanst ferðast nógvastaðni, men hatta er nakað heilt annað. Tað er ikki bara sum at siga tað, at koma hartil. Tað hevur verið ein fantasiur hjá mær at sæð, hvussu tað er har, sigur Andres Jacobsen.

##med2##

Andres greiðir frá, at hann misti pápan fyrr á árinum í fjør, og hevði tí eina trongd at sleppa eitt sindur burtur. Samstundis sum at Andres fæst við filmsframleiðslu, helt hann, at Tjernobyl kundi verið eitt gott høvi at finna sær íblástur.

Tá Andres fann útav, at vinmaðurin Christoffer vildi av tilvild eisini síggja Tjernobyl, gjørdu teir báðir av at royna eydnuna.

 ##med3##

Tað gjørdist rættiliga skjótt greitt, at tað skuldi ikki vera í ferðafólkabussi og við ferðaleiðara, at teir báðir skuldu inn í Tjernobyl at vitja. Tað var ov óinterressant, og hetta skuldi vera ein túrur, ið skuldi vera verdur at minnast.

- Vit óttaðust, at túrurin við ferðaleiðara fór at vera eitt skjótt, avmarkað og yvirfladiskt upplivilsi av økinum saman við 20 pensionistum - og vit funnu seinni útav, at tað eisini var so. Tað tímdu vit ikki. Vit vildu uppliva tað ordiligt.

Men so er spurningurin, hvussu sleppur tú annars inn í sonuna? Hvør kann taka teg inn hagar?

Andres og Christoffer fóru tí undir at leita á netinum eftir kunning, ið beindi teir á rætta leið. Eftir nakrar google leitingar fann Andres fram til eitt kjakforum, ið varð brúkt millum sokallaðu Tjernobyl Stalkers.

 

Stalkers, sníkjarar, eru bólkar av ukrainskum ungum, ið brúka sonuna sum teirra egna friðskjól. Tey hoyra til eina undirgrundsmentan, ið vil sleppa burtur frá einum yvirreguleraðum heimi og trongum samfelag, og tey vilja gera tað, sum teimum lystir - langt burturi frá gerandislívinum. Nógv teirra síggja burtur frá trygd og fyrivarni yvirhøvur, meðan tey eru í sonuni, og rúsevnisnýtsla er stórur partur av stalker-tilveruni. Heitið Stalker er tikið frá russisku sci-fi bókini Roadside Picnic frá 1972.

 ##med5##

Andres spurdi seg fram á foruminum, um nakar visti, hvussu hann slapp inn í sonuna, ella um onkur vildi vísa honum vegin inn, men eingin lat við seg koma.

Einaferð kom Andres fram á eina blaðgrein um óviðkomandi gestir í Tjernobyl sonuni, og hóast greinin var á russiskum, fekk hann slúttað eitt navn út frá greinini, Stepanets Kirill.

Farið var undir at finna Kirill, og eftir eitt sindur av leitan fann Andres fram til ein instagram profil, Stepanets Kirill, @chernobiler.

 

- Eg visti ikki, hvussu eg skuldi bera meg at, so eg skrivaði bara til hansara á instagram og segði, at vit vildu til Tjernobyl. "Are you the right guy to talk to? Can you take us to Tjernobyl?" Nakrar tímar seinni svaraði hann, at tað kundi hann gott. Tað fór at kosta 500 dollarar.

 

Avrátt var, at teir báðir Andres og Christoffer skuldu siga frá, tá teir vóru í Ukraina, og umvegis Litava og Hvítarussland løgdu teir báðir leiðina til Kiev.

Komnir til Kiev í Ukraina settu teir seg aftur í samband við Kirill, ið gav teimum boð um, hvat var neyðugt at hava við sær inn í sonuna. Andres og Christoffer høvdu ímyndað sær, at talan var um ein dagstúr - at teir sníktu seg inn um morgunin, og at teir sníktu seg út á sama hátt um kvøldið. Tá pakkilistin hjá Kirill fyrilá, gjørdist skjótt greitt fyri Andres, at talan var ikki um ein stuttan dagstúr. Mat og drekka til fleiri dagar, heit klæðir og soviposa skuldu teir hava við. Túrurin fór at taka fýra dagar.

- Eg visti, at alt, sum eg skuldi hava við mær inn í sonuna, skuldi ikki við mær út aftur. So vit fóru at keypa klæðir og annað at hava við okkum, sum vit so kundu koyra burtur aftur. Tað er øgiliga bíligt í Ukraina, so tað kostaði okkum ikki so nógv. Og vit máttu hava nógv nógv vatn við - tað kom ikki upp á tal, at eg skuldi at drekka vatnið har inni, sigur Andres og leggur aftrat, at maturin var turrmatur, ið kundi halda sær í ryggsekkinum.

##med7##

Hóast strálingin í økinum er nógv minkað, síðan vanlukkan hendi, so er nógv av vatninum framvegis dálkað, og serliga vatnið, ið kemur frá kølihylinum nærhendis kjarnorkuverkinum.

 ##med8##

Hóast Andres helt, at teir skuldu avstað árla morgunin eftir, gjørdi Kirill teimum greitt, at taxabilur kom eftir teimum um kvøldið dagin eftir. Hermenn patruljera sonuna við hundum, og tað er lættari at sleppa undan at vera sæddur í myrkrinum, greiddi Kirill frá, sum altso vildi ferðast um kvøldarnar og næturnar.

 

Kvøldið eftir stóð ein gamal og skramblutur vøruvøgnur uttan fyri hotellið og bíðaði.

 

- "This is taxi", segði Kirill við okkum, men eg visti ikki heilt, hvat eg skuldi halda. Bilurin var í knúsi, ein rustbunki við sprekkaðum rútum. Bilførarin sá heilt illa út, bleikur, klænur og ússaligur, og so hevði hann deytt, hvítt hár niður á herðarnar. Hann minti mest um Gollum frá Ringanna harra. Tað løgnasta av øllum var, at hóast førarin ikki sá út av nøkrum, so hevði hann ótrúliga flottu unnustu, sum koyrdi við okkum. Tá føldi eg, "ok, hetta er ektað. Eg havi ongantíð sæð trý hvít fólk, ið eru so øðrvísi frá okkum. Eri eg endaður í Texas Chainsaw Massacre?"

Teir koyrdu í tríggjar tímar fyri at koma til útjaðaran á sonuni, og allan túrin syrgdi førarin fyri, at onnur hondin hjá unnustuni lá á lærinum hjá sær, meðan hann koyrdi.

- Tók hon hondina burtur fyri at greiða hárið aftur um oyrað, so tók hann fast í hondina og legði hana aftur á lærið. Triðju ferð hon tók hondina burtur, tók hann harðliga í hana og helt hondini at lærinum, til vit komu fram. Tá fóru vit at hugsa, hvat vit høvdu rótað okkum út í, vit kendu slett ikki hesi fólkini.

 ##med9##

Kring Tjernobyl er eitt øki á 2600km2, ið er avmarkað og undir varðhaldi av myndugleikunum. Økið eitur á enskum Tjernobyl Nuclear Power Plant Zone of Alienation, men verður vanliga bert kallað The Zone - sonan. Eftir kjarnorkuvanlukkuna í 1986 vórðu allir íbúgvar í sonuni fluttir burtur. Summir íbúgvar, serliga gomul fólk, noktaðu at fara, og í fleiri førum gjørdu myndugleikarnir ikki meira burturúr at fáa tey gomlu úr sonuni.

 

Koyrt varð fyri tað mesta eftir vegnum, men at enda vendi førarin út millum runnarnar og koyrdi off-road tað seinasta strekkið, til teir vóru júst inni í sonuni. Andres, Christoffer og Kirill vórðu settir av, og fóru beint undir at ganga. Hóast teir høvdu pannulampur við, so fingu teir boð frá Kirill um at lata tær vera sløktar, soleiðis at teir ikki vórðu sæddir.

- Tað var bølamyrkt, og eg sá akkurát einki. Men Kirill hevði verið har um 200 ferðir áður, og tað tóktiskt, sum at hann kendi hvørt horn og hvønn stein á vegnum til Pripyat.

Eftir at hava gingið í nakrar tímar steðgar Kirill teimum og biðir teir lata seg úr klæðunum.

- "Take off clothes. You get naked right now. You must be naked" Vit vistu ikki, hvar vit vóru, og vit ánaðu heldur ikki, hví vit skuldu úr klæðunum. Eg hugsaði "hvat ólukkan vil hann nú?" Tá vit spurdu Kirill, hvat tað skuldi vera gott fyri, fór hann at smílast og segði, at vit vóru við eina á, og vit skuldu tvørturum. Áin var um 20 metrar breið, og djúpt var upp til hálsin, so har var ikki annað at gera enn at lata seg úr klæðunum og vassa tvørturum við viðførinum á lofti.

##med10##

Andres var ikki heilt álvuligur við tankan um at fara at vassa í geislavirknum vatni, so hann spurdi Kirill, um vatnið var reint.

"It is clean like tears of child", var svarið.

Tað var kalt at vassa, men teir komu yvirum í øllum góðum, hóast Christoffer misti soviposan útí einaferð.

 Komnir upp hinumegin løgdu teir leiðina víðari. Kirill visti, hvar ein avtoftað bygd var á vegnum til Pripyat, og har skuldu teir sova, áðrenn teir fóru víðari. Tá teir høvdu gingið eina løtu aftrat, steðgaði Kirill teimum og segði, at har skuldu teir liggja nátt.

- Kirill hevði sagt, at vit skuldu sova í einari bygd, men eg sá bara skóg, og eg spurdi hann tí, hví vit skuldu sova í skóginum. Tað var tá, eg varnaðist hús. Skógarvøksturin hevði meira ella minni voksið seg yvir alla bygdina í tíðini, har fólk ikki høvdu búð har.

Tað gjørdist ein trupul uppgáva hjá Christoffer at sova, sum framvegis hevði vátan soviposa frá túrinum tvørtur um ánna.

- Har var einki at gera hjá honum. Hann mátti klára seg við einum vátum soviposa og nøkrum plastikkposum. Eg hugsaði um at bjóða honum niður í mín soviposa, men tað var soviposin alt ov lítil til. Hann lá og skalv alla náttina, og dagin eftir segði hann, at hann hevði ongantíð í lívinum sovið so illa.

 ##med11##

Dagin eftir fingu teir boð frá Kirill um, at teir skuldu ikki fara ov langt frá húsunum. Ferðin víðari mátti bíða, til tað fór at skýma, og av tí at hermenn vóru við hundapatruljum í økinum, var best um teir allir hildu seg nær at bygdini.

Tá tað var farið at skýma, løgdu teir leiðina móti Pripyat, men teir høvdu ikki gingið leingi, áðrenn goyggj hoyrdust nakað frá.

- Tað var sjálvandi ein patrulja, og tað hoyrdist á goyggjunum, at hesir vóru stórir hundar. Meðan vit gingu, so vórðu goyggini harðari og harðari, og eg fór at hugsa, at patruljan fór at finna okkum. Eg spurdi Kirill, hvat vit nú skulu gera, og hann sneiddi av inn ímillum nakrar runnar. "Maybe we should go off trail this way", segði hann. Hann hevði so rætt, tí vit sluppu burtur frá teimum, og goyggini hoyrdust ikki aftur.

 

Eftir vanlukkuna í 1986 var farið undir at leggja kjarnorkuverkið undir eina ovurstóra sarkofak, ið skuldi avmarka strálingina og dálkingina. Verkið varð avgreitt í skundi, og sjey mánaðir seinni var tað liðugt. Longu eitt ár seinni kom undan kavi, at sarkofagurin fór bara at halda í góð 30 ár, og at arbeiðið var illa frágingið. Í 2010 var farið undir at leggja stórt hválv omanyvir aftur, og tað arbeiðið stóð liðugt í 2016. Tó er sarkofagurin undir hválvinum farin í upploysn, og í næstum verður farið undir at taka sarkofagin niður.

 ##med12##

Andres greiðir frá, at økið kring Pripyat og Tjernobyl er rættiliga slætt, og sýnið var tí gott. Tá teir nærkaðust Pripyat gjørdist sýnið enn betri, tí ljósið frá Tjernobyl sást rættiliga væl. At enda komu teir til Pripyat.

Tað var ein løgin kensla, at koma innn í Pripyat. Hóast tað var á miðjari nátt, lýsti mánalýsið á gráu íbúðarblokkarnar, allir við brotnum rútum.

- Alt var kvirt, og tað einasta sum hoyrdist, vóru okkara egnu fótafet. Vegirnir vóru næstan ikki at síggja fyri skógarvøkstri, og nógvastaðni vuksu trø inn í hús - og út aftur hinumegin.

- Vit gingu eina løtu inni í Pripyat, áðrenn vit komu til eina íbúð, sum Kirill hevði ruddað og gjørt til "sítt stað". Ein íbúð, sum hann metti vera trygga, og har vit kundu vera í friði og náðum. Tingini hjá teimum, sum høvdu búð har, vóru har enn, og har hingu myndir á veggunum. Tað var løgið at hugsa sær, at onkur hevði búð har, og so skuldu tey knappliga skunda sær avstað og lata alt liggja eftir, sum tey áttu. Kanska onkur sat á ves, tá tey fingu at vita, at tey skuldu rýma. Kanska onkur sat og át, meðan onkur annar las eina bók.

 

- Eg vaknaði dagin eftir av óljóði uttanfyri. Fyrst helt eg, at tað var ein hundapatrulja, sum hevði funnið okkum, men tá eg vaknaði ordiligt, hoyrdi eg, at tað var jarn, sum varð skorið, og at tað vóru sokallaðu jarnmenninir, sum vóru uttanfyri.

 

Hóast tað er bannað at fara inn í sonuna uttan loyvi, so eru nógvir ukrainar, ið sníkja seg inn í Pripyat og aðrar avtoftaðar búsetingar at stjæla metal. Summir teirra hava eisini fingið loyvi frá myndugleikunum at fara eftir metalli. Tað er framvegis sera fátæksligt í Ukraina, og metallið er ein góð inntøkukelda hjá teimum, ið kunnu selja tað víðari. Metallið verður selt og sent til útlond, har tað verður smeltað niður og endurnýtt í aðrari framleiðslu.

 

- Jarnmenninir skuldu ikki síggja okkum, segði Kirill. Summir teirra høvdu kanska avtalur við onkrar av hermonnunum, og tað var ikki at vita, um teir fóru at slatra til teirra, um teir sóu okkum.

 

##med6##

 

 Tá jarnmenninir vóru farnir, fóru teir tríggir Andres, Christoffer og Kirill at reika í Pripyat.

 

- Meðan vit komu gangandi eftir einari gøtu, hoyrdu vit fótafet og eina hurð klamsa í einum íbúðarbygningi. Tað hoyrdist ikki rættiliga, hvussu nógvir føtir talan var um, men tað var í øllum førum meira enn ein persónur. Kirill steðgaði á, hugdi upp á okkum og segði bara: "Run!"

Kirill hevði greitt teimum frá frammanundan, at komu teir fram á sníkjarar, so skuldu teir krógva seg ella sleppa sær til rýmingar. Sníkjararnir koma inn í sonuna fyri at gera sum teimum lystir, og samstundis sum at rúsevnisnýtslan er ein stórur partur av flýgganini til sonuna, kunnu sníkjararnir vera ótilrokniligir. Best var at halda seg burtur frá teimum.

- Vit runnu einar fimmhundrað metrar. Í øllum førum so mikið langt, at vit vóru vísir í, at vit vóru slopnir burtur frá teimum. Tú heldur, at tú ert púra einsamallur har. Og fyri tað mesta tykist tað eisini sum, at tú ert einsamallur. Men seinni á degnum fóru vit upp á tekjuna á einum íbúðarbygnini at sóla okkum. Knappliga sóu vit, at onkur kom út á tekjuna á einum øðrum húsum longuri burturi. Tey høvdu eftir øllum at døma sama hugskot sum vit, og vit máttu aftur krógva okkum.

##med13##

Lítla ferðaliðið hjá Andres mátti enn einaferð krógva seg seinni á degnum. Teir tríggir hoyrdu, at eitt akfar kom koyrandi, og tá var einki at gera enn at tveita seg aftur um ein garð at krógva seg. Tað vísti seg, at tað var ein hernaðarbilur, ið var á patrulju í Pripyat.

Tá kjarnorkureaktorurin fór í luftina 26. apríl í 1986, vóru myndugleikarnir upprunaliga ikki greiðir yvir, hvussu álvarsom støðan var. Kjarnorkuserfrøðingar komu til Pripyat at meta um vandan og at leggja ætlanir fyri upprudding, og serfrøðingarnir hildu so lítið um geislavandan, at teir búðu á gistingarhúsinum í Pripyat, bert 3 kilometrar frá kjarnorkuverkinum.

36 tímar aftaná varð avgerð tó tikin um, at íbúgvarnir í Pripyat máttu flytast burtur. Íbúgvarnir fingu tveir tímar at pakka kuffert og gera seg klárar at fara, og tað tók tríggjar og ein hálvan tíma at flyta burtur allar 43.000 íbúgvarnar í 1.100 bussum. Íbúgvarnir fingu at vita, at teir sluppu heim aftur nakrar dagar seinni, tá vandin var av. So varð ikki.

- Tað er heilt ófatiliga løgið at ganga inni í Pripyat. Hatta er ein heilur býur næstan á stødd við Føroyar, sum bara helt uppat. Vit fóru inn í allar møguligar bygningar, ein svimjihyl, eina ítróttarhøll. Allastaðni var framt herverk, um tú kanst kalla tað herverk - eingin býr har, og eingin eigur tað meira. Er tað so herverk?

- Vit fóru inn á ein skúla, gingu har og rótaðu í tí, sum var eftir. Eg blaðaði í protokolluni, og sá nøvnini hjá næmingunum. Lærarin hevði ført protokoll hvønn dag, og so ein dag var bara eingin protokoll førd meira.

 ##med4##

Ein av avleiðingunum av, at at eitt øki á 2.600km2 hevur verið avbyrgt frá menniskum í yvir 30 ár, er, at plantu- og djóralív er farið at stórtrívast.

- Djóralívið trívist øgiliga væl har. Vit sóu ein jarv, sóu ein rev, eitt elsdjór. Vit hoyrdu úlv, men vit sóu hann ikki. Har var alt møguligt. Tú heldur, at tað er heilt oyðið, men tað er tað ikki. Tú hoyrir eisini alt møguligt, hóast tað fyri tað mesta er friðarligt í býnum.

Sníkjarar leggja oftast lítið í vandarnar við at ferðast í sonuni, og eitt kent orðafelli millum sníkjarar er "Einki dosimetur, eingin geisling". Andres og Christoffer vildu hinvegin ikki útseta seg fyri óneyðugum vanda, og tí var dosimetur við allan túrin, so teir kundu halda seg burtur frá teimum støðunum, ið høvdu nógv geislavirkni. Samstundis vóru teir eisini í maskum, tá teir vóru nær Tjernobyl, tí allastaðni var dust í luftini.

 

Eftir at hava verið í Pripyat ein løtu, gjørdu teir av at venda heimeftir. Hesaferð varð tó ikki steðgað í bygdini at liggja nátt, tí túrurin skuldi takast í einum. Annars fóru teir somu leið heim aftur og tvørtur um somu á á sama hátt.

- Eg lat soviposan og ryggsekkin liggja eftir í íbúðuni. Minni eg hevði heim við, jú betri. Summi taka souvenirar við heim, okkurt úr einari íbúð ella einum húsum, sum tey høvdu verið í. Eg tók einki við. Fyri tað fyrsta var tað eitt sindur løgið at taka lutir við heim, tá eg ikki eingang vildi hava míni egni klæðir við út úr sonuni. Men Kirill greiddi okkum frá, at um vit ikki vóru í nóg nógvum trupulleikum, vórðu vit fangaðir av hermonnunum í sonuni, so vóru vit í øllum førum í trupulleikum, um teir fangaðu okkum við lutum úr Pripyat. Eg haldi eisini, at tey síggja tað sum manglandi virðing fyri teimum, ið búðu har áðrenn vanlukkuna, at tú tekur tingini hjá teimum við tær.

Tað tók teimum góðar 14 tímar at ganga túrin heim aftur til bilin. Komin á hotellið setti Andres punktum fyri túrinum við at koyra tað seinasta av klæðunum í rusk og fara undir eitt brúsubað.

- Eg fekk eitt upplivilsi fyri lívið, men hetta er avgjørt ikki ein túrur, ið eg vil viðmæla nøkrum. Tað er als ikki vandaleyst, at fara inn í sonuna, og har eru nógvar óvissur knýttar at einum tílíkum túri, sigur Andres Jacobsen, sum er farin undir at fyrireika eitt nýtt ævintýr.

##med14##